Қазіргі қоғам мен білім беру жүйесінің даму кезеңінде педагогтер ағзаның мүмкіндіктерінен (физиологиялық, психологиялық, когнитивтік, энергетикалық) асып түсетін үлкен жүктемелерге тап болады. Соның салдарынан шаршау пайда болып, ішкі тепе-теңдік бұзылады, бұл өз кезегінде эмоционалдық күйіп кету синдромына (ЭКС) әкеледі.
Педагогтің денсаулық сақтау құзыреттілігінің маңызды құрамдас бөлігі – өз денсаулығын сақтау, эмоционалдық күйіп кетуге қарсы тұру, тиімді әдістерді қолдану және білім алушылар үшін қолайлы орта қалыптастыру.
Денсаулық сақтауға ықпал ететін негізгі шарттар:
• Педагогтің өз денсаулығына жауапкершілікпен қарауы және салауатты өмір салтын ұстануы
• Білім беру ұйымында тиімді жұмыс тәртібі мен қолайлы орта қалыптастыру
Эмоционалдық күйіп кетудің негізгі себебі – психологиялық шаршау
Егер ұзақ уақыт бойы талаптар (ішкі және сыртқы) ресурстардан (физикалық және психологиялық) артық болса, адамда тепе-теңдік бұзылып, күйіп кету пайда болады.
Эмоционалдық күйіп кету кезеңдері:
1. Шаршау (истощение) – 3–5 жыл
2. Тұлғалық алшақтау – 5–10 жыл
3. Өзіндік тиімділіктің төмендеуі (өзін-өзі бағалаудың түсуі) – 10–20 жыл
________________________________________
Кәсіби күйіп кетудің алдын алу жолдары:
• Өзіңізге мұқият болыңыз, шаршаудың алғашқы белгілерін байқап үйреніңіз
• Өзіңізді жақсы көріңіз
• Қабілетіңізге сай жұмысты таңдаңыз
• Жұмысты өмірдің жалғыз мәні деп қарамаңыз
• Өз өміріңізбен өмір сүріңіз
• Өзіңізге уақыт бөліңіз
• Күн сайын болған оқиғаларды талдауды әдетке айналдырыңыз
• Басқаларға көмектесерде, оның қажеттілігін ойланыңыз
________________________________________
Күйіп кетудің алдын алу бойынша ұсыныстар:
• Қысқа және ұзақ мерзімді мақсаттар қою
• Артық бәсекелестіктен аулақ болу
• Эмоционалдық қарым-қатынас жасау
• Дене белсенділігін сақтау
• Демалыс уақыттарын пайдалану
• Өзін-өзі реттеу дағдыларын дамыту
• Кәсіби дамуды жалғастыру
• Жүктемені дұрыс жоспарлау
• Бір әрекеттен екіншісіне ауысуды үйрену
• Қақтығыстарға жеңіл қарау
• Барлық жерде үздік болуға тырыспау
• Эмоцияны саналы түрде бақылау
• Өзіңізге: «Мен неге уайымдап тұрғанымды түсінемін, енді сабырмен шешемін» деп айту
• Артық өзін-өзі сынаудан аулақ болу
• Өзіңізге сенімді болу
________________________________________
Педагог денсаулығын нығайтуға арналған жаттығулар:
1. Таңертеңгі жаттығулар:
• «Твист» гимнастикасы
• Қол мен аяққа массаж
• Буындарға арналған жаттығулар
2. Күн ішінде:
• Шаршауды азайтатын жаттығулар
• Бұлшық етті босаңсыту
• Бет нүктелеріне массаж
3. Стресс кезінде және жұмыс соңында:
• Маңдай–шүйде коррекциясы
• Тыныс алу жаттығулары
• Өзіңізге сенімділік сөздері:
«Мен істей аламын! Мен мықтымын! Мен жағдайды басқарамын!»
4. Күні бойы күлімсіреу
________________________________________
Жаттығу мысалы:
«Өзіңді меңгере біл» жаттығуы:
• Қолды артқа ұстап, денені созу
• Қолды алға созып, бұлшық етті босаңсыту
• Күлімсіреу (10–15 секунд)
• Бұлшық еттерді кезекпен қатайтып, кейін толық босаңсыту
________________________________________
Бет нүктелеріне массаж:
• Маңдай
• Мұрын маңы
• Иек
• Самай
• Жақ буыны
• Шүйде
• Мойын омыртқасы
________________________________________
Қорытынды:
Педагогтердің психологиялық денсаулығы – оқу процесінің негізгі бөлігі. Сондықтан оны сақтау тек білу мен істей алу ғана емес, сонымен қатар оған деген ниет те маңызды.
Білім алушыларды оқыту мен тәрбиелеуде шығармашылық табыс тілейміз!
